gizli kapý

Otizmde yaygýn geliþim artýrma çalýþmasý 

(Oxford Turca Çocuk Eðitim ve Rehabilitasyon Merkezi çalýþanlarý ve yöneticilerine teþekkürlerimle)

Otizm tanýlarýyla eðitime baþvuran öðrencilerdeki geliþim ve biliþ  düzeyinin çeþitli ölçme deðerlendirme  araçlarýyla yapýlan saptama sonucunda baþlayan ve geliþim alanlarýnýn bütünü arasýnda etkileþime dayalý  eðitimine  yaygýn geliþimsel çalýþma tanýmlamasý yapmak mümkündür.

Yaygýn geliþimsel çalýþma, aslýnda tüm geliþim geriliklerinde ,zihinsel engellerde ,ve ruhsal farkýlýlýk gösteren çocuklarda yapýlabilen psiko pedagojik geleneksel bir çalýþmadýr.

Genel psiko pedogojik ilkeleri içerir

Psiko pedagojik eðitim temelde  Kiþinin kendi farkýndalýðýný artýrarak kendini iyi etme potansiyeli olduðunu varsayar. Psiko pedagojik eðitim Rousseau nun  Ýnsanýn iyi doðduðu ilkesini kabul eder,ve montesorinin “insanýn kendini iyileþtirme potansiyeli” ilkesi yaný sýra   davranýþlarýn deðiþtirilmesinde yalnýzca edimsel teknikleri benimser.

Pisiko pedagojik eðitim bireyin devinsel ve biliþsel düzeyinde ortalamaya göre geri  alanlarý olabildiðince   geliþtirmeye  çalýþýr.

Gerçekten de insan  için eðitimde en iyi ödül kendi baþarýsýdýr. Montessori’nin deyiþiyle insanýn alabileceði  en iyi ödül baþkasýnýn deðerleriyle ve hükümleri ile verilen bir ödül deðildir ,Ýngilizce deyiþiyle award deðildir ,  kendi kazandýðý’dýr  yine Ýngilizce deyiþiyle “prize” olan baþarýdýr  dýþardan verilen ödüller klasik þartlamayý ve bireysel geliþimi göz ardý eden ödüllerdir ve eðitimsel deðildir.

Otizm tanýsýna gelince otizm tanýsý dikkat eksikliði ve öðrenme bozukluðu dahil ,biliþsel düzensizlikler ve psikozlarý da içerenbir çok olguyu ve farklý geliþimi barýndýran örtüþük semptonlarýn  biraradýlýðýna sahiptir.

Otizm tanýlarýna baktýðýmýzda sonuçlarýna dayalý olarak  çeþitli isimler aldýðýný  görürüz .Baþta çocuklarda farklý geliþim alanlarýnda duraklamayý ya da yavaþ geliþimi  iþaret eden yaygýn geliþim gecikmesi ,beþ duyu arasý dengesizlik,sosyal geliþim gecikmesi, 50 li yýllarda çocukluk þizofrenisi ,ve hareki koordinasyon yetersizliði   en sýk duyduðumz isimler arasýndadýr

Otizm tanýlý çocuklarda  görülen deðiþik sayýda ve nitelikte  dikkat eksikliði öðrenme bozukluðu  semptonlarý eðitimsel çalýþmalarla düzenlenmediðinde kiþinin düþüncelerinin, duygularýnýn ve arzularýnýn, dünyayý kendi algýlayýþ biçimi de farklýlýlaþýr..Ýstemlerini norolojik engelleri dolayýsýyla belirtemeyen bireyin iç gerçekliði ile  dýþ gerçekliði arasýndaki fark  baðdaþmayacak denli açýlabilir.Öðrenme önündeki engellerin kaldýrýlmasýnýn kendi iç dünyasýna kapanmasýný engelleyeceðini söylemek bir öngörü deðildir.

Birey olay, nesne ve olgularý norm içinde bulunan kiþilerin paylaþtýðý gerçeklik temelinde deðil kendi duygu ve düþüncelerinin ýþýðý altýnda deðerlendirir. Bu tanýmýyla patolojik bir anlam taþýr. Karþýlýk, red, sosyal etkileþim ve , iletiþimde devam eden bozukluklar,ve genellikle  stereotip davranýþ paterni ile karakterize edildiði düþünülür..

 Otizm  genel anlamýyla  sosyal anlamda çevreye tepkisizlik, sözlü veya baþka türlü iletiþim güçlükleri, gerçeklikten uzaklaþma, içe kapanma, nesnelere karþý aþýrý düþkünlük, takýntýlý hareketlerle tanýmlanan bir süreçtir.

Otizm tanýlý çocufklarýmýza baktýðýmýzda ilk kullandýðýmýz ölçme deðerlendirme araçlarýnýn belirlediði aralýklara bakarak genel bir çalýþma planý çýkarmak mümkündür.

Genel anlamýyla   otizm  tanýsýyla psikopedagojik eðitime gelmiþ öðrencilerdeki kiþisel sosyal ,devinsel ,dil ve biliþsel geliþim farklýlýklarýna bakmak gerekir.Gördüðümüz farklýlýklarýn tek tek çalaþabilmesi çocuðun kendini gerçekleþtirmesinde izlenecek yöntemdir.Kiþiþesel sosyal geliþimin hareki yapýya baðlý olduðunu düþünürsek önce devinsel yapýya bakmak daha doðru olacaktýr

Ýnce devinsel geliþim:Okul öncesi dönemdeki otizm tanýlý çocuklarýn büyük çoðunluðunda ince devinsel geliþimin geri kaldýðý görülür.

Görülen farklýlýklar þunlardýr

Dikkat eksikliðii ve Öðrenme bozukluklarýnda DEHB de görebileceðimiz gergin ve yumuþak olmayan bir el

avuç içi yakalama ve bütünsel tutuþ

Ýþaret parmaðý ve orta parmaðýn üst üste bindirilerek tutuþ yapmak

Serçe parmaðý ve avuç içi arasý tutuþ yapmak

DEHB tanýlý çocuklarda da görülen orta parmakla klavye kullanmak ve iþaret parmaðý yerine orta parmakla iþaret etmek

Aðýr davranýþ bozuklarýnda ve hareki koordinasyon eksiklerinde görebileceðimiz orta parmak ve iþaret parmaðý arasýna sýkýþtýrýlan baþparmak

Nesnelere elinin üstüyle  dokunma isteði

Ters ve düzü karýþtýrmak

Lateralleþme de farklýlýklar,miks ya da sol kullaným

Bilgisayar faresi kallarýken týklama yapamayýp döner bölümleri kullanmak.

Çivi takmalarda ,makas la kesme etkinliklerinde de görülübielecek  el göz koordinasyonunda zayýflýklar.

Parmak þýklatamamak ,güzel anlamýnda baþ iþaret ve orta parmaðýn birleþtirilerek kullanýlamamasý,iþyaretleminin tüm el ile yapýlmasý.

Elin butunsel olarak aþýrý kývrak olmasý

Güzel anlamýnda kullanýlamayan üç parmaðýn seri olarak masaya hafifçe vurulabilmesi dört parmaðýn seri olarak nesnelere vurularak dokunma yapýlmasý

Elle ilgili çalýþmalarda latarelleþmenin saptanmasý çok önemlidir.Çocuklar kendilerini belirtemedikleri için genelde saðlak eðitimciler için de kolaylýk saðladýðýndan solak bir çocuk için saðlak bir eðitim  hatasý yapabilmek mümkündür.El göz koordinasyonu çalýþmalarý yaný sýra parmak oyunlarý ,parmak boya ve hamur kullanýmý  ve sayýlarý el iþaratyala ile  gösterme  dahil parmaklarýn kullanabilmesinin öðretilmesini saðlama çalýþmalarý yapýlabilir..

Kaba devinsel alanda gördüðmüz farklýlýklar ince devinselde olduðu denli belirgin olmamasýna karþýn þöyle sýralayabiliriz.

Ellerin kuþ gibi saða sola koldýralamamasý timsah yürüyüþü yaparken ellerin kullanýlmamasý

Tek ayak üstünde zýplayamama

Yüzerken kollarý tam anlamýyla açamama

Yüzerken sýrt üstü yatýþta dengeyi saðlayamama

Zýplayan topu yakalayamama

Denge sorunlarý

Geri geri yürümede zorluklar

Baþý evet ve hayýr anlamýnda eðerek kullanamama

Dua haraketi sýrasýnda avuç içi dýþarý dua etme

Ters el sallama

DEHB li çodcuklarda da gördüðimiz gibi Masada otururken sandalyeden ipek bir mendil gibi akma ,ya da istemediði davranýþlarda tamamen akarak kendini yere býrakma .

DEHB de de görebileceðimiz dönerken bütünsel tutuþ

Evde aileye belli timsah yürüyüþü ,baþ ,kol çalýþmalarýný içerin kulltür fizik çalýþmalarý ,denge tahtasý ,kürek çalýþmasý ,ve ayarlanabilen  kondüsyon bisikleti kapalý alanlarda ailelerin de   yapýlabileceði çalýþmalardýr.

Ýnce ve kaba devinsel alanda ki geri kalmalar ve farkýlýlýklar dilin semantik anlamýný vermede engeller yarattiði için beden dili kullanýmýný da önemli oranda etkiler.

Ýnce ve kaba devinseldeki geliþm çalýþmalarý ayný zamanda dil geliþimi çalýþmalarýnýda destekleyecek çalýþmalar olmasý otizm tanýsýnda  eðtimin yaygýn bir geliþimsel çaba olduðu gösterir.

Dil geliþimi :Dil geliþimi alanýndaki çalýþmalar çok kez otizmdeki konuþma geriliðinin yalnýzca konuþma ya da vokalizasyon çalýþmalarý olduðu gibi bir yanlýþ anlamaya yol açar.Kimi çalýþmalarda ifade edici dil anlamýnda ses ve anlam içeren etkinliklerden ayný baþlýk içinde sözedilirken iþitsel ve görsel ayrýmlaþtýrmaya dayalý etkinliklerden de alýcý dil olarak söz edilir.Bu nedenle dil geliþimi çalýþmalarýnda yöntemi belirlemek açýsýndan þöyle bir sýralama yapmakta yarar vardýr.

Fonotik yani seslendirme

genel devinsel  geliþim ve koordinasyon

Ýþitsel ve görsel koordinasyon

semantik sorunlar

Biliþsel geliþim

Ve kiþisel sosyal alandadýr.

 Vokalizasyon:

vokalizasyon ; seslendirme ya da  fonotik diyebiliceðimiz bir çabayý olduðu kadar gelen bilginin yerleþeceði þemalarý da kapsayan,semantik ,anlamsal , bilisþsel ve genel hareki yapýya baðlý psiko motor etkinliklerin koordinasyonundan oluþan  çabadýr, Fonotik çalýþma her þeyden önce ses telini için gerekli üflemeyi gerektirir.Dil geliþimi çok geri kalmýþçocfuklarýn çoðunda üflame yerine içe çekme vardýr bu nedenle genel hareki koordinasyon çok önemlidir.Dil geliþimi çok geri olan otizm tanýlý çocuklarýn aðýzlarýndan ses çýktýðý halde öperken seses çýkarmadýklarý bilinir.Fonotik çalýþmalar için üfleme ,dil egzersizleri yaný sýra genel haraketin performanslý boyutuyla çalýþýlmasýnýn yararý olduðu görülmüþtür.Konuþabilen otizm tanýlý çocuklarýn bir kýsýmýnýn yeni Türkçe öðrenen bir alman sivesiyle konuþmasý dil egzersizi çalýþmalarýna gereksinimi gösterdiði gibi nefes kuvettinin ve genel motor koordinasyonun artýrýlmasýný da gösteren   bir durumdur  

Devinsel geliþim ve motor koordinasyon:

Dil geliþiminde ince ve kaba devinsel geliþmde koordinasyon saðlama ve geliþtirmenin önemi açýktýr.

Dilin semantik yapýsýný saðlamak için de genel motor koordinasyona gereksinim vardýr10 14 ay arasý çocuklarýn yaptýðý iþaretlemeler ve anlamlandýrmalar için kaba devinsel geliþiminin yeterli olmasý gerekir elleri iki yana açarak nerede uzaðý iþaret parmaðý ile iþaretleme, baþ hareketleri evet hayýr anrlamlarýný verme dil geliþiminin önemli kilometre taþlarýdýr dil geliþiminin ölçüldüðü  evreden baþlayarak  bulunan normal çocuklarýn yaptýklarý haraketlerin model olarak kullanýlmasý yararlý beir yöntem olabilir.Çalýþmalar sýrasýnda tiyatrocularýn büyük oynama dedikleri biçimin de konfuþmak çocuklarýn önce anlamasýný kendileri yaptýktan sonra da anlatmasýný kolaylaþtýrýr.Bunun için at pazarýnda el sýkýþýyormuþ gibi el sýkmak çok uzakta sesini iþitmeyecek biriyle konuþuyormuþ gibi görsel el iþaretleri kullanmak ve kullandýrmanýn da yararý yadsýnamaz.

Ýþitsel ve görsel ayrýmlaþtýrma

Görsel keskinlik ve iþisel keskinlik sorunu olmadýðý bilinen bir çok otizm tanýlý çocuðun ailesinin ilk þüphlendikleri þey çocuklarýnýn iþitmediði ya da görsel keskinlik sorunlarý olduðudur.Ýiþtesel ayrýmlaþtýrma vucudun genel ritim olugusuna baðlý olarak sesler arasýndaki farklýlýklarý tanýmlayabilmektir.Ýþitsel ayrýmlaþtýrmayý geliþtirmek için yapýlacak çalýþma ritim çalýþmasýdýr.Okuma becerilerindede temel bir öge olan ritim çalýþmalarý çocuðun çevredeki sesleri birbirnden ayýrabilmesini saðlar.

Ritim çalýþmalarýný yaparkan iki heceli seslenden çok heceli seslere doðru geçiþ çocuða kolaylýklar saðlar.Ritim çalýþmalarý ayný zamanda arabaya abara ,kelebeðe kebelek deme gibi syntaks sýralama hatalarýný da giderebilen çalýþmalardýr.

Ýþitsel çalýþmalarda olduðu görsel çalýþmalarda da ayramlaþtýrma iþaret delinin okunmasý için gereklidir.Benzerlik ve farklýlýklarýn öðretilmesi gözün okuma sýrasý ve düzeni labirent çalýþmalarý,yap boz çalýþmalarý  ve bilgisayar destekli çalýþmalarýn görsel ayrýmlaþtýrma yý artýrmada yararý bilinmektedir.

l

Dil geliþimi çalýþmasýný genel motor biliþsel ve kiþisel sosyal çalýþma kompleksi ele aldýðýmýzda dil geliþmi çalýþmalarýnýn  biliþsel etkinlikler olmaksýzýn yapýlamayacaðý da açýktýr.Tüm nesnelerin üç boyutlu yapýlarýnýn tanýmlanmasý,dokunsal ,iþitsel  duysal çalýþmalarýn yapýlmasý , gerçek ve illustrativ dresimlerin ayrýmlarýnýn oluþturulmasý  gerekir.Ýþaretleme ve anlamlandýrma çalýþmalarý için gereken biliþsel ögeler kavramlar ve tanýmlamalar görsel ve iþitsel uyaranlarýn tanýmlanmasý ve  öðretilmesi  trafik levhalarýnda olduðu gibi sembol resimlerin kfllanýlmasýný ve giörsel bir dil oluþturmayý kolaylaþtýrýr.

Dil ayný zamanda piaget in bize belirttiði gibi özümleme yaparak çocuðun karþýlaþtýðý bir durumu ya da bilgiyi kendisinde daha önce varolan biliþsel yapý içine alma sürecidir. Bu nedenle Karþýlaþtýðý durumu anlamlandýrma. Ve gördüðü köpek ile koyunun farkýný anlatma gibi uyumsama ve nesneler arasý baðlantýlarý oluþturacak örgütleme çalýþmalarý iç dili oluþturmak ve semantik ya da diðer adýyla anlam için önemlidir.Bunun için resimlerle öykü anlatamý ve kendine resimler vererek öykü kurma,basit olayalardan baþlayarak mektup yazma yapýlabilecek çalýþmalardýr.

Aritmetik ve geometrik kavramlarýn  resimlerde kullanýlmasýyla geliþtirelebilecek bilisel çalýþmalarda piagetin evreleri arasýndan geçiþ yapabilmek mümkün olabilmekle birlikte bir çok çocuðun okuma yazma bilmesine karþýn biliþsel bozukluklar gösterirlar

1)         Doðum ile iki yaþ arasý gerçekleþen duyu-hareket evresi

2)         Ýki-yedi yaþlarý arasýnda gerçekleþen iþlem öncesi dönem

3)         Yedi-on bir yaþlarý arasýnda gerçekleþen somut iþlemler evresi

4)         On bir yaþýndan baþlayýp yetiþkinlikte de devam eden soyut operasyonlar

Evreler arasýnda geçiþler okuma dil ritm ve anlama ve diðer becerilerin becerileri geliþmesi ile hýzlanabilir.

 bilisel geliþimi düzenlemek yine devinsel çalýþmalar yanýsýra görsel ayrýmlaþtýrma çalýþmalarý ile mümkündür.

Ekolali : Dil geliþimi baþlýðý altýnda ele alabiliceðimiz gibi kiþisel sosyal bölümdede sözerebeleceðimz çalýþmalardan biri de ekolali alanýndadýr.Çok az seslendirmenin olduðu çocuklarda da son iþaretin tekrarý þeklinde davranýþ olarak da görülebilir.Söz gelimi elle çocuða  önce topu sonra daireyi gösterdiukten sonra topu eline vererek   bu topmu daire mi dendiðinde daireyi gösterir .Oukuma payabiliyorsa yine son yazýyý gösterir.Son söylenilen sözün tekrarý olarak çok görülen bu konuþma biçimi öðrenme olan konuda söz gelimi otomobili gösterirken bu otumobil mi yoksa kuþ mu gibi sorularla çocuðun kendi yanitýný gülerek düzeltelebileceði sýk çalýþmalarla giderilebilir .

Üçüncü ve ikinci tekil sahýs kullanýmý .

Çocuðun nörolojik geliþiminin düzeyine göre üçüncü tekil ya da ikinci tekil kullanýmý vardýr.Kiþisel sosyal geliþimin kaba devinsel geliþimin artmasýyla ben benim gibi büyük hareketlerin oluþturulmasý ben sen kavramýnýn oyunlarla oturtulmasýyla azaltýlabilen bir farkýlýlýktýr.

.

   Kiþisel sosyal geliþim:Ailenin çocuðu hasta görmeyerek onun kendi baðýmsýzlýðýna olabildiði kadar önem vermesi bir çok normal çocuðu olan ailenin dahi pek yamadýðý bir þeydir.Neredeyse çocuðun Çocuðun semptonlarýna sevgiyi getiren hastýlýk hastalýðý yaratýcý koruyucu tavýrlar zaten kendi anlama ve anlatma sorunlarý olan çocuk için bir engeldir.

Bir çok DEHB li çocuklukta gözüken

Göz temesý sorunlarýný bu baþlýkta ele aldýðýmýzda karþýlýklý konuþmalarýn ve diðer çalýþmalarýn kiþisel sosyal geliþime etkisi açýktýr.

Kiþisel sosyal geliþim diðer çalýþmalarýn baþýrýsbýný  ve çevrenin sosyo kültürel yapýsýný gösteren önemli bir alandýr.

Bu alandaki sorunlardan birisi de yine ülkemizde özellikle anaokullarýnda çok rastlanan ve baðlanma bozuklularý olarak tanýmlanan anna çocuk baba çocuk yapýþýk kiþilikleridir.

Çocuðun kendi bedeneni kullanmayarak bir baþkasýnýn elini adeta bir vinç kullanýrcasýna yaptýrmasý bu baþlýk altkýnda ele alabiliceðimiz  özel farklýlýklar arasýndadýr.

Daha önceleri yalýnzca çocukluk sizofrenisi olarak tanýmlanan otizmen öðrenme bozukluklarý ile örtüþük hiperleksi diskalküli .disgrafi  gibi öðrenme bozukluklarý ile gözükmesinin yaný sýra þizofreninin belirgin özelliði dissossasyon ve güvensizlik olarak alðýlanabilecek çevreyi algýlamadaki bozukluk tan farklý olarak utangaçlýk vardýrbbirbirine yakýn gözüken bu kavramda utangaçlýk kiþiliðin geç geliþimini gösterir.Bu anlamda otizmin kiþisel sosyal alanda bir bozukluk deðil geç bir geliþim olduðunu söylemek yanlýþ olmaz.

Aile özellikleri

Otizm tanýsý konulan aileler yine DEHB li ailelere benzeyen attidüdler göstermekle birlikte kanner anneliri soðuk ya da ice mummy  olarak tanýmlar

Çok kibar gözüken ancak çok deðiþken olduklarýný belirtir.

Ebeveynlerden en az birinin aþýrý otorite sahibi olduklarýný

Zeka düzeylerinin yüksek olduðunu

Ebeveynlerden en az birinin fýkra anlatamadýðý

Kedi köpek kuþ gibi ev hayvanlarý beslemediklerini

 obssesiv kompülsiv özelliklere sahip olduðunu belirtir

 mancauser sendromu yaþayan kimi annelerin  otizm alanýnda  görülebileceði de  de bir gerçektir.